Bir nesneyi sanat eserine dönüştüren nedir?

Marcel Duchamp 1917 yılında bir sıhhi tesisat dükkânından aldığı seri üretim porselen pisuarı ters çevirdi, üzerine “R. Mutt” imzasını attı ve Fountain adıyla New York’taki Bağımsız Sanatçılar Cemiyeti sergisine gönderdi. Sergiye kabul edilmeyen çalışma kısa süre sonra ortadan kayboldu. Bugün onu Alfred Stieglitz’in çektiği fotoğraf ve Duchamp’ın daha sonra onayladığı replikalar aracılığıyla tanıyoruz.

Fountain’ın sanat tarihindeki yerini belirleyen, pisuarın biçimsel özellikleri değildi. Duchamp nesneyi üretmemiş, ona yeni bir biçim de vermemişti. Gündelik kullanım için üretilmiş bir eşyayı işlevinden koparmış; ters çevirmiş, imzalamış, adlandırmış ve bir sanat sergisine sunmuştu. Böylece sanat eserini sanatçının eliyle meydana getirilmiş özgün bir nesne olarak gören anlayışın karşısına başka bir ihtimal koydu: Hazır bir nesnenin seçilmesi ve farklı bir bağlama yerleştirilmesi de sanatsal yaratma sayılabilir miydi?

Yaklaşık bir yüzyıl sonra Maurizio Cattelan aynı tartışmayı bu kez bir muz üzerinden sürdürdü. Sanatçının 2019 yılında Art Basel Miami Beach’te sergilenen Comedian adlı çalışması, beyaz bir duvara gri koli bandıyla tutturulmuş sıradan bir muzdan oluşuyordu. Üç nüsha hâlinde satışa çıkarılan çalışmanın bir nüshası Guggenheim Müzesi koleksiyonuna girdi. Başka bir nüsha ise Kasım 2024’te 6,2 milyon dolara satıldı.

Bu satışlarda devredilen şey elbette muz ve koli bandından ibaret değildi. Alıcıya sanatçının imzaladığı özgünlük sertifikası ile çalışmanın nasıl sergileneceğini gösteren talimatlar veriliyordu. Muz çürüdükçe, bant da yıprandıkça değiştirilebiliyordu. Fiziksel parçalar yenilense bile sertifikada tanımlanan çalışma aynı eser olarak kabul ediliyordu. Telif hukuku bakımından güçlük de burada ortaya çıkar: Maddi unsurları değişebilen ve sanatçı tarafından bizzat üretilmemiş nesnelerden oluşan böyle bir çalışma hangi şartlarla eser sayılabilir?

Sanat dünyasının kabulü telif koruması için yeterli mi?

Bir çalışmanın müze koleksiyonuna alınması, sanat çevrelerinde önemli görülmesi veya yüksek bedelle satılması onun sanat tarihindeki yerini güçlendirebilir. Bununla birlikte bunların hiçbiri, söz konusu çalışmanın kendiliğinden 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu anlamında eser olduğu sonucunu doğurmaz. Sanat kuramının eser olarak kabul ettiği her ürün telif hukukunca korunmadığı gibi, piyasa değeri de eser niteliğinin ölçüsü değildir.

FSEK m. 1/B’ye göre eser, sahibinin hususiyetini taşıyan ve Kanunda sayılan eser türlerinden birine giren fikir ve sanat mahsulüdür. Güzel sanat eserleri bakımından bu şartlara estetik değer de eklenir. Dolayısıyla Fountain veya Comedian hakkında yapılacak hukukî değerlendirmede sanat çevrelerinin kanaatinden önce çalışmanın şekillenmiş olup olmadığına, sahibinin hususiyetini taşıyıp taşımadığına ve FSEK’teki eser türlerinden birine dâhil edilip edilemeyeceğine bakılmalıdır.

Hazır nesne sanatı bu şartların uygulanmasını alışılmış örneklere göre daha güç hâle getirir. Pisuar Duchamp tarafından üretilmemiştir; Cattelan’ın kullandığı muz ve bant ise eserin kalıcı parçaları değildir. Bu nedenle korumanın doğrudan doğruya nesneye yönelmesi mümkün değildir. Asıl değerlendirilmesi gereken, sanatçının hazır nesne üzerinde kurduğu düzen ve ona kazandırdığı sunuluş biçimidir.

Fikir serbesttir, belirli ifade biçimi korunabilir

Telif hukuku fikirleri değil, fikirlerin somutlaşmış ifade biçimlerini korur. Bu ilke, hazır nesne sanatında özellikle önemlidir. “Bir pisuarı sanat eseri olarak sergilemek” veya “bir muzu duvara bantlamak” düşüncesi üzerinde hiç kimseye tekel tanınamaz. Bu fikirler başkaları tarafından benimsenebilir, eleştirilebilir, dönüştürülebilir ve yeni çalışmaların çıkış noktasını oluşturabilir.

Ancak seçilen nesne, nesnenin yönü, konumu, yerleştirildiği yükseklik, kullanılan malzeme, verilen ad ve sergileme düzeni sanatçının tercihleriyle belirlenmişse bunların bir araya gelişi somut bir ifade oluşturabilir. Fountain bakımından pisuarın ters çevrilmesi, imzalanması, adlandırılması ve sergiye sunuluş biçimi birlikte ele alınmalıdır. Comedian bakımından da yalnızca muzun duvara bantlanmış olması değil; bandın yerleştirilme şekli, muzun açısı, duvardaki konumu, nüsha düzeni, özgünlük sertifikası ve sergileme talimatları önem taşır.

Muzun duvara bantlanması, Amerika Birleşik Devletleri’nde bir telif hakkı uyuşmazlığına da konu olmuştur. Joe Morford, daha önce meydana getirdiği Banana and Orange adlı çalışması ile Comedian arasında ihlal oluşturacak ölçüde benzerlik bulunduğunu ileri sürmüştür. Mahkeme, Cattelan’ın Morford’un eserinden haberdar olduğunun kanıtlanamadığı ve iki çalışma arasındaki benzerliğin bağımsız yaratım ihtimalini dışlayacak ölçüde çarpıcı olmadığı gerekçesiyle Cattelan lehine verilen kararı onamıştır (Morford v. Cattelan, 11th Cir., 16.8.2024). Karar, Comedian’ın eser niteliği hakkında kesin bir değerlendirme içermemekle birlikte, çalışmanın yalnızca “bir muzu duvara bantlama” fikrine indirgenerek baştan telif koruması dışında bırakılması gerektiği sonucuna da varmamıştır.

Türk hukuku bakımından da meseleyi “Hazır nesne sanatı korunur mu?” biçiminde genel bir soruyla ele almak isabetli değildir. Korunabilirlik, her çalışmanın somut özelliklerine göre ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Belirleyici olan, sanatçının herkesçe kullanılabilecek genel bir fikirle yetinip yetinmediği veya bu fikri kişisel tercihleriyle ayırt edilebilir bir ifade biçimine dönüştürüp dönüştürmediğidir.

Hususiyet nerede aranmalıdır?

Hazır nesne sanatında hususiyet, kullanılan nesnenin kendisinde aranamaz. Seri üretim bir pisuar Duchamp’ın, bir muz da Cattelan’ın kişisel yaratımı değildir. Bu nedenle hususiyet, nesnenin maddi yapısından çok sanatçının onu seçme, konumlandırma ve sunma biçiminde aranmalıdır.

Fountain’da bu müdahale; pisuarın seçilmesi, yönünün değiştirilmesi, imzalanması ve bir sanat sergisine sunulmasıyla ortaya çıkar. Comedian ise duvara yapıştırılmış bir muzdan ibaret değildir. Muzun konumu ve açısı, bandın görünümü, eserin duvardaki yeri, nüsha sayısı ve fiziksel parçaların hangi şartlarla yenileneceği sanatçının talimatlarıyla belirlenmiştir. Çalışmanın sınırları da büyük ölçüde bu talimatlarla çizilmektedir.

Bununla birlikte her seçim veya yerleştirme hususiyet taşıyan bir yaratım sayılamaz. Aksi hâlde basit ve sınırlı sayıda ifade edilebilen fikirler telif hakkı yoluyla dolaylı biçimde tekelleştirilmiş olur. Bu nedenle sanatçının hazır nesne üzerindeki müdahalesi, serbest ve kişisel tercihlerini yansıtmalı; ortaya çıkan düzen ayırt edilebilir olmalı ve genel fikirden yeterince ayrılmalıdır. Bu koşulların bulunup bulunmadığı her somut olayda ayrıca değerlendirilmelidir.

Estetik değer ölçütü

FSEK m. 4’te estetik değer, güzel sanat eseri korumasının koşullarından biri olarak düzenlenmiştir. Ancak bu kavramı yalnızca klasik anlamda güzellik, uyum veya görsel hazla açıklamak, hazır nesne sanatını daha başlangıçta koruma dışında bırakır.

Banyoya monte edilmiş bir pisuar ile sergi salonunda ters çevrilip imzalanan pisuar maddi bakımdan aynı nesne olabilir. Buna karşılık nesnenin bulunduğu bağlam ve izleyicide uyandırdığı düşünce aynı değildir. Benzer şekilde marketteki muz ile beyaz bir duvara belirli bir açıyla bantlanan ve sergilenme biçimi sanatçı tarafından belirlenen muz arasında da hukukî değerlendirmeye yansıyabilecek bir fark vardır.

Güncel sanat her zaman güzel olanı göstermek veya izleyicide beğeni uyandırmak amacı taşımaz. Rahatsızlık, ironi, şaşkınlık ve sıradanlık da sanatsal anlatımın aracı olabilir. Bu nedenle estetik değer, eserin güzel bulunup bulunmadığına indirgenmemelidir. Değerlendirmede, çalışmanın görsel veya mekânsal kuruluşuyla gündelik nesneden ayrılıp ayrılmadığına ve sanatçının estetik bir iddiasını taşıyıp taşımadığına bakılmalıdır.

Bununla beraber sanatçının bir nesneyi eser olarak sunması veya sanat çevrelerinin onu bu şekilde kabul etmesi tek başına yeterli değildir. Estetik değerin varlığı, gerektiğinde güncel sanat alanında uzman bilirkişilerin yardımıyla belirlenmelidir. Bilirkişinin görevi eserin güzel olup olmadığına karar vermek değil, sanatçının tercihleriyle kurulan düzenin estetik değer taşıyıp taşımadığını açıklamaktır.

Sonuç olarak, hazır nesne sanatında telif koruması, kullanılan nesneye değil, sanatçının o nesne aracılığıyla meydana getirdiği ifade biçimine yönelebilir. Pisuar, muz ve koli bandı herkesin kullanımına açıktır. Bir pisuarı sergileme veya bir muzu duvara bantlama fikri de serbesttir. Koruma ancak bu genel fikrin, sanatçının hususiyetini taşıyan, ayırt edilebilir ve estetik değere sahip somut bir düzene dönüşmesi hâlinde söz konusu olabilir.

Sınırın fazla geniş tutulması fikirlerin dolaylı biçimde tekelleştirilmesine, gereğinden dar tutulması ise çağdaş sanatın önemli bir bölümünün telif koruması dışında kalmasına yol açar. Bu nedenle ne sanat dünyasının bir çalışmaya verdiği değer tek başına belirleyici olmalı ne de klasik güzellik anlayışı hukukî ölçüte dönüştürülmelidir. Her somut olayda nesne ile sanatçının müdahalesi birbirinden ayrılmalı; korumanın nesneye veya genel fikre değil, sanatçının kişisel tercihleriyle kurduğu ifade bütününe yöneldiği gözden kaçırılmamalıdır.