Üretken YZ’ler yaratıcı ürünler ortaya koyabilir. Fakat orijinal/özgün gibi görünen çıktıların arkasında aslında telifli içerikler vardır. Yani YZ’ler aslında insanlık mirası üzerine konar. YZ sistemleri, zaman zaman farkında olmadan (veya bilerek) mevcut eserleri kopyalayabilir ya da onların tarzını, yöntemini veya üslubunu birebir taklit edebilir. Bir yazarın roman karakterlerini ve hikâye kurgusunu modelleyen YZ, telifli içerikle oldukça benzer öyküler üretebilir. Diyelim ki Midjourney adlı görsel üreten YZ, belirli sanatçıların üslubunu kullanarak yeni resimler oluşturabilir. Yine bir YZ, popüler filmlerden sahneleri veya diyalogları örnek alarak kısa animasyonlar veya film klipleri hazırlayabilir.

Dünya genelindeki bugünkü anlayışa göre telif hukuku insanı merkeze alır ve bir fikri ürünün korunması için onun insan yaratıcılığıyla ortaya çıkmasını şart koşar. Telif hukukuna göre eser, onu meydana getiren insanın hususiyetini/fikri yaratıcılığını taşıyan fikir ve sanat ürünleridir. Demek ki sadece insan mahsulü fikri ürünler “eser” kabul edilir. Bu açık ve net bilgiye rağmen yoğun tartışmalar nedeniyle yine de soralım: Peki, YZ sıfırdan bir şiir yazarsa ya da yeni bir tablo yaparsa…, ortaya çıkan ürün “eser” sayılır mı?

Yapay zekâ (YZ) ve telif hakları gerilimi üç boyutuyla öne çıkıyor: i) telifli içeriklerin YZ’nin eğitiminde kullanılması (girdi/input), ii) YZ ürünlerinin eser olarak korunup korunmayacağı (çıktı/output), iii) taklitçi YZ’nin telif ihlali yapması. Bu yazıda girdi ayağı üzerinde duracağım; diğerleri başka yazıların konusu. YZ’leri boş birer kap olarak düşünebiliriz. Bir YZ sistemi, kendi başına hiçbir şey bilmez. Öğrenmesi için ona örnekler verilmelidir. Bu örnekler topluluğuna eğitim verisi veya veri seti (dataset) denir. Örneğin bir YZ’ye şiir yazdırmak istiyorsanız binlerce, belki de milyonlarca şiirle onu eğitmelisiniz, beslemelisiniz.

Generative artificial intelligence (AI) systems are trained on vast datasets containing text, images, and other digital materials, often derived from copyrighted works. This practice has sparked growing legal disputes between creators and AI developers. While creators claim their works are used without authorization, technology companies argue that AI training merely extracts statistical patterns rather than reproducing expressive content.

Bir fikri ürünün eser olarak korunması için Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) kapsamında öngörülen dört eser kategorisinden birine dahil olması gerekir. Bu kapsamda ilmi ve teknik mahiyetteki fotoğraflar ilim edebiyat eseri olarak korunurken bedii yani estetik özellik içeren fotoğraflar güzel sanat eseri olarak korunur. Bu iki koruma için de fotoğrafın, sahibinin hususiyetini yansıtması gerekir. Hususiyetin tanımını yapmak zordur ve telif hukukunun en tartışmalı konularından biridir. Hususiyet içermeyen fotoğraflar ise eser olarak değil, duruma göre haksız rekabet veya kişilik hakları kapsamında korunabilecektir. Örneğin hastaların ameliyat öncesi ve sonrası hallerini gösteren alelade fotoğraflar eser değildir.

İnternete bağlı olan her cihazın İnternet Protokol (İP) adresi bulunmaktadır; ancak bu adreslerin hatırlanması güç olduğu gibi, bunlar karmaşık sayısal dizilerden oluşurlar. İnternet alan Adı Sistemi (Domain Name System-DNS) sayesinde İP adresi yerine, okunması ve akılda tutulması kolay olan simgesel isimlerle adresleme yapılmaktadır (5809 Elektronik Haberleşme Kanunu, m. 3/1(y) ). Söz konusu “simgesel isimler”, İP adreslerini tanımlayan internet alan adlarıdır (5809 Elektronik Haberleşme Kanunu, m. 3/1 (v)).  

Karıştırılma ihtimali (iltibas) kavramını duyduğumuzda ağırlıklı olarak aklımıza sınai haklar ile ilgili hususlar ve uyuşmazlıklar gelmektedir. Bu alanlar dışındaki bir iltibas örneğine değinmeden önce iltibas kavramına kısaca değinmekte fayda bulunmaktadır. İltibas veya karıştırılma ihtimali (likehood of confusion) genel olarak ve en sade hali ile “ortalama tüketicilerin her iki işaret arasında bir şekilde bağlantı kurması” olarak tanımlanmaktadır.  Öğretide ise karıştırılma ihtimali “bir tescilsiz işaretin veya tescil edilmiş bir markanın, daha önceden tescil edilmiş bir marka ile şekil, görünüş, ses, genel izlenim vs. sebeplerle aynı ya da benzer olduğu için, önce tescil edilmiş marka olduğu zannını uyandırma tehlikesi” olarak tanımlanabilmektedir.  

Sloganlar çoğu zaman yalnızca bir reklam mesajı olarak görülse de gerekli şartları sağlamaları halinde marka olarak da tescil edilebilmektedir. Slogan markaları çoğunlukla birkaç sözcükten oluşan ve genellikle de bir anlamı bulunan markalardır. Her ne kadar AB Marka Tüzüğü’nde ve AB Marka Direktifi’nde ve yine SMK'da marka türleri sayılırken açıkça sloganlardan söz edilmemiş olsa da ayırt edici niteliğe sahip olduğu ve sicilde

Sınai mülkiyet haklarıyla ilgili çevreler bilir; mülga KHK’larda Yoksun Kalınan Kazanca ilişkin hükümlerde (MarKHK 66; PatKHK 140; EndTasKHK 52) davalının, davacıya ait marka, patent veya tasarımı  kullanmak suretiyle elde ettiği kazancın istenebileceği hükme bağlanmıştı. SMK 151/2-b’de ise koyu renkli ifade yerine “tecavüz edenin elde ettiği net kazanç” ifadesi getirildi. Bu düzenleme doktrin ve içtihatta tartışmalara yol açtı. Tartışmanın fitilini ateşleyen ise SMK 151’in gerekçesidir.

Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) fikrî mülkiyet haklarının iki ana kolundan birini oluşturan eser üzerindeki hakların korunmasına ilişkin temel hukuki rejimi belirleyen yasal düzenlemedir. FSEK ile hangi ürünlerin hangi eylemlere karşı korunacağının yanı sıra hak sahibinin münhasır alanına bırakılan hakların kapsamına giren eylemlerin gerçekleştirilmesi halinde bu münhasır alana müdahale sebebiyle ileri sürülebilecek talepler de detaylı bir şekilde düzenlenmiştir.

Ülkesellik ilkesi, sınai mülkiyet hukukunun temel ilkelerinden biridir. Bu ilke uyarınca, sınai mülkiyet haklarına sağlanan koruma, hakkın tescil edildiği ülke ile sınırlıdır. Nitekim ülkesellik ilkesi, Türk marka hukukunda da geçerliliğini sürdürmektedir. Kanun koyucunun iradesi esasen ülke dışında tescilli markaların doğrudan korunmasını öngörmemektedir. Ancak, marka hukukunun bütüncül yapısı ve koruma amaçları dikkate alındığında, ülkesellik ilkesinin mutlak ve katı biçimde uygulanmasının bazı sakıncalı sonuçlar doğurabilmesi mümkündür.

Eveeet Karakaçan… bir çay molasından sonra sohbetimize devam… Nerede kalmıştık?

Hocam geçenlerde birkaç yerde “Yerli patent başvurularında dünyada 10. ülkeyiz” başlıklı ve “Dünya Fikri Mülkiyet Örgütünün (WIPO) yayımladığı Dünya Fikri Mülkiyet Göstergeleri 2025 Raporu'na göre Türkiye, 2024'te 10 bin 4 yerli patent başvurusuyla dünya sıralamasında 12'den 10'uncu sıraya yükseldi.” içerikli haberlere rastladım.